Wereld in woorden

9035139399.01._SX450_SY635_SCLZZZZZZZ_
Wereld in woorden van Frits van Oostrom is deel 2 van de reeks Geschiedenis van de Nederlandse literatuur. Het sluit aan op deel 1 en gaat verder met de periode 1300-1400.

Het boek trapt af met de stelling dat er in de veertiende eeuw in het Nederlandse taalgebied een prille republiek der letteren op gang kwam. Er zijn meer schrijvers, er is meer publiek en een betere bemiddeling tussen beiden. Bovendien wordt er meer opgetekend in de volkstaal in plaats van in het toen gangbare Latijn. De teksten van mysticus Jan van Ruusbroec (1293-1381) kwamen zelfs in aanmerking om als eerste in het Engels vertaald te worden. Sterker, hij is na Anne Frank nog steeds de meest vertaalde Nederlandstalige auteur.

Het mooie van dit deel is dat het de kentering zo mooi aangeeft. De ridderroman heeft afgedaan en men ontdekt de eigen werkelijkheid als schrijfstof. Dat kan nog steeds krijgsgeschiedenis zijn, maar dan uit het echte leven. Het Kerelslied uit het bekende Gruuthuse-handschrift vertolkt zelfs actuele groepshaat (een spotlied op de paupers). Dat staat in schril contrast met het wonderschone en beroemde Egidius-lied uit hetzelfde handschrift.

Maar ik ga te snel, er staat zoveel meer in dit boek. Aan de hand van teksten en boeken leer ik veel over de geschiedenis van de lage landen. Het gaat over de hoogwaardige lakennijverheid van de Vlaamse steden, wat een prachtig Keurboek van Ieper oplevert (1363). Triest om te lezen dat het verloren is gegaan bij bombardementen in 1914.

Deze eeuw levert ook boeken op, geschreven door artsen. Voor leken waren er boeken zoals de Sidrac, een encyclopedie met antwoord op vragen zoals waarom onze ogen tranen, waar het bloed blijft als het lichaam sterft enz.

Naast de werken van grootheden uit de 14e eeuw als Jan van Ruusbroec, de onbekende bijbelvertaler uit 1360 met zijn geweldige oeuvre, de schrijver Augustijnken die zijn sporen na laat (hij sprak nog in de Ridderzaal) houd ik van de talloze anekdotes in dit boek, zoals van de kopiist van de Lucidarius, een traktaat ten behoeve van het kerkelijk onderwijs;

De kopiist was evident de verkeerde man voor deze taak, en sommige van zijn verschrijvingen zijn zelfs zo flagrant dat men zich afvraagt of hij soms opzettelijk uit balorigheid of kwade wil de vrome tekst geweld aandeed. Hij schrijft dat God, mild als hij is, de wereld zal beoordelen niet als een lammetje (lammekijn) maar als een kammetje (kammekijn); dat bij Hem vooral degene welkom is die de meeste (in plaats van de minste) zonden heeft gepleegd, en dat priesters meer kans maken op het eeuwige leven naarmate zij gelovigen de rechte weg wijzen naar de hellepoort (bedoeld is uiteraard de hemelpoort). 

De literaire bakens worden verzet en actie maakt in de literatuur plaats voor emotie. Een voorbeeld is de Roman de la Rose. Het is een allegorie over wat de liefde in en om de mens teweeg brengt. De liefde als kracht die het beste in de mens naar boven brengt en dus het hoogste goed op aarde is, is volgens de Zwitserse denker Denis de Rougemont (1906-1985) het duurzaamste erfstuk van de Middeleeuwen.

De opkomst van sprooksprekers met hun vertellingen en boerden (een komische vertelling) leveren mooie teksten op, waarvan er een aantal in het boek worden weergegeven;

De eerste gaat over een priester bij wie een parochiaan opbiecht dat hij van plan is ergens een vette ham te stelen – en die zijn biechtvader daarvan de helft belooft als deze hem op voorhand absolutie geeft. Gretig leent de pastoor zich hiervoor, om een paar dagen later zijn halve ham verlekkerd in ontvangst te nemen. Totdat hij die wil ophangen naast die andere vette ham die hij in voorraad dacht te hebben…

De Moderne Devotie was een beweging die koos voor geestelijke inkeer temidden van de samenleving. Zij zetten voluit in op het boekbedrijf en wel tweetalig, in zowel Latijn als Nederlands met een breed gamma aan onderwerpen, zowel laagdrempelig als veeleisend. Het zorgde voor een enorme productie aan teksten. Ook de zusterboeken zijn een interessant fenomeen. Het zijn persoonlijke levensbeschrijvingen van zusters als memoriaal van een gemeenschap. Ik weet niet of de zusters van toen blij zijn met de publicaties van nu, maar mooi is het wel;

Zuster Mette van Delden kon er niet tegen als er traag werd voorgelezen. Zuster Alijt Plagen had een uitstekend verstand, maar was geneigd zich daar te veel door te laten leiden, ‘en was daarom dikwijls een lastpost voor haar oversten en medezusters’. Zuster Zweder van Rechteren was ‘zo vol van vuur voor al het goede, dat het haar pijn deed als haar iets ontging dat welgedaan was’. Jutte van Ahaus ‘vermeed zich te warmen als het koud was’. 

Zo komen we langzaam weer in de buurt van het wonderlijke Gruuthuse-handschrift. Vernoemd naar zijn eerst bekende bezitter, de Brugse patriciër Lodewijk van Gruuthuse (1422-1492), houder van het monopolie op gruut, grondstof van bier. Het is nu in het bezit van de Koninklijke Bibliotheek van Den Haag en was ooit na de dood van Lodewijk van Gruuthuse door het Franse hof achtergelaten. De Franse koning confisqueerde de complete bibliotheek van Lodewijk maar dit zag er blijkbaar niet koninklijk genoeg uit. Het bleek wel een schatkist van berijmde gebeden, liederen en gedichten. De auteur is onbekend maar er zijn vermoedens. Een mogelijkheid zou Jan Moritoen zijn, van Schotse origine (‘Moreton’), en dat zou wat zijn. Een Schot die ons de belangrijkste Middelnederlandse teksten bezorgt. Een sterk staaltje inburgering.

Het mooiste bewaart de auteur voor de laatste pagina’s en dat gaat over de al genoemde Egidius. Wie was Egidius? Ook daar zijn gedachten over maar ze doen er feitelijk niet toe. Het gaat om de tekst en de beelden die ze oproept. Ik neem ze toch op, wie ze zelf wil lezen, dan beter hier gestopt;

En dan komt wat toch wel de meest ontroerende regel van het lied is. Beware mijn stede di beneven – ‘hou mijn plekje vrij naast jou’. De middeleeuwse letterkunde wemelt van de passages over de onmetelijkheid des hemels – hier lijkt de hemel haast een tweezitsbankje.

De hemel als tweezitsbankje….daarvoor lees ik rijke boeken als deze en de literatuur waarnaar ze verwijzen.

Overigens hoort er een mooie website bij dit deel met toelichtingen op foto’s en teksten uit het boek.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: