Pessoa

1d23f592f3016cc592f624a5267444341587343
Als je je verdiept in August Willemsen kan je niet om Fernando Pessoa heen. Willemsen vertaalde zijn gedichten en schreef een essay over hem, Fernando Pessoa: het ik als vreemde.

Het is een boekje van 100 pagina’s en het geeft een korte biografische inleiding, maar het gaat vooral om de heteroniemen die Pessoa in zijn werk gebruikt. Daar kom ik op terug.

Eerst de man zelf. Hij groeide op in Zuid-Afrika maar keert op zeventienjarige leeftijd terug naar Lissabon, zijn geboortestad. Hij werkt er al vertaler, hulpboekhouder en als handelscorrespondent en schrijft in de avonduren aan zijn proza en gedichten. Hij is nooit getrouwd, had voor zover bekend één (vrij platonische) relatie met Ofélia, een secretaresse, en leidde eigenlijk een eenzaam leven. Hij vond ook dat dit moest en hij verbrak zijn relatie met Ofélia met de woorden:

‘Mijn lot behoort een andere Wet toe, waarvan jij het bestaan niet bevroedt, en het is steeds meer ondergeschikt aan de gehoorzaamheid van de Meesters die niet vergunnen noch vergeven.’

Daar kon ze het mee doen. Pessoa bleef werken tot aan zijn dood, die hij zelf veroorzaakte door zijn enorme alcoholgebruik. Beroemd is de opmerking hierover:

‘Maar meneer Pessoa, u drinkt als een spons!’
‘Als een spons? Als een sponzenwinkel, zul je bedoelen. Met het magazijn erbij!’

Zijn werk schreef hij onder verschillende heteroniemen. Behalve onder zijn eigen naam schreef hij ook als Alberto Caeiro, Ricardo Reis, Álvaro de Campos en nog zo een aantal anderen. Dit zijn geen pseudoniemen. Een pseudoniem is een andere naam voor het eigen ik en een heteroniem is een eigen naam voor een ander ik. Er is veel gespeculeerd over het gebruik hiervan en Willemsen geeft aan dat zijn werk zo divers is, dat ze dienen om zijn diversiteit te kanaliseren.

Willemsen pakt de belangrijkste heteroniemen in dit boek bij de kop en licht de verschillen keurig toe. Aan de hand van voorbeelden in zijn poëzie wordt het duidelijk en dat is nodig, want soms moest ik mijn hoofd er wel even bij houden. Zo moest ik even kauwen op de volgende zin:

Waar ik sprak van een mislukking van de heteronieme onderneming ‘als zodanig’, was dat om het verschil duidelijk te maken tussen, enerzijds, de heteronymie als mystificatie, onomastisch spel, literaire strategie – en anderzijds de intrinsieke waarde van het werk.

Toch is het een belangrijke zin, want het geeft aan dat de heteronymie als namenspel misschien niet noodzakelijk is om de absurditeit van de werkelijkheid te vangen, maar dat het prima naast de proza en poëzie an sich kan staan. Zo raak je in kort bestek toch weer aardig bijgespijkerd. Op naar Pessoa zelf.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: