Batavia

Afbeelding
Paddeltje, Pieter Straat, De Drie Matrozen van Michiel de Ruyter, De scheepsjongens van Bontekoe, ik heb ze in mijn jeugd allemaal verslonden. Daarom moest ik natuurlijk De ondergang van de Batavia van Mike Dash lezen. Michaël Zeeman zei het al, dit is het definitieve jongensboek voor volwassenen. Hij noemt het ook een ontluistering. Daar ben ik het niet mee eens, ik kom er op terug. Het is het beroemde en zeker de zwartste bladzijde in de geschiedenis van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie.

De Batavia gaat op reis naar Indië om winsten te maken voor de Heren Zeventien. Aan het hoofd staat Francisco Pelsaert, de opperkoopman, met als tweede man Jeronimus Cornelisz, een gefailleerde apotheker. Bij West-Australië lijden ze schipbreuk op het koraalrif van de Houtman Albrohos, de huidige Wallabi-riffen. De overlevenden kwamen aan land op kleine eilandjes met weinig tot geen beschutting en dito voorraden. Pelsaert ging water zoeken met zo’n veertig man maar voer door naar Batavia. De tweede man, Cornelisz nam de leiding over de achterblijvers. Daar begon ook de nachtmerrie.

Nu was Jeronimus Cornelisz al bij vertrek geen fris heerschap. Hij was een aanhanger van Jan van Batenburg. Dat wil zeggen dat hij de overtuiging aanhing dat het kwaad niet bestaat en dat alle handelen met instemming van God gebeurt. Dat idee gaf hem nogal wat vrijheid. Aan boord probeerde hij al een muiterij voor elkaar te krijgen De schipbreuk voorkwam dat, maar het idee bleef. Zodra hij gered zou worden, zou hij het schip kapen, buit maken op andere schepen en zich ooit in weelde ergens terugtrekken.

Voorlopig zat hij met veel monden die gevoed moesten worden en weinig voorraad. Dus moest hij van mensen af. Hij stuurde Wiebbe Hayes met wat manschappen naar een nabijgelegen eiland om bronnen te zoeken. Met het idee hen te laten verhongeren. Alleen, Hayes vond bronnen en verwonderde zich dat, na het ontsteken van zijn bakens, hij niet werd opgehaald.

Onder de achtergeblevenen ging Cornelisz meedogenloos tekeer. Hij verzamelde medestanders die een eed van trouw aan hem moesten afleggen. Een aantal vrouwen werden apart gehouden ‘ter algemene beschikking’, vele anderen liet hij afslachten. Zieken, nuttelozen, kinderen en vrouwen, ze werden verdronken of doodgeslagen.

Uiteindelijk kwam Pelsaert vanuit Batavia terug. Wiebbe Hayes heeft Cornelisz inmiddels gevangen genomen, waardoor er recht gesproken kan worden.

Een gruwelijk verhaal en ik zal de details niet citeren. Lees daarvoor het boek maar. Dat kan, omdat er uitgebreide verhoren zijn geweest en alles tot in detail is opgeschreven en bewaard gebleven. Dat vind ik ook de grote kracht van dit boek. Naast de verklaringen heeft Dash een zeer uitgebreid bronnenonderzoek gedaan en is op reis gegaan naar de plaatsen waar het gebeurde. Hij schetst niet alleen het verhaal, hij zet het neer in het tijdsbeeld. Zo leer je over het apothekerswezen in Nederland, zie je 17-eeuws Haarlem tot leven komen, wordt er precies uitgelegd hoe zo’n schip in elkaar steekt en wat de ontberingen waren en ga zo maar door. Dat is wat Zeeman bedoelde met ‘ontluisterend’. Hij noemt het een schoolmeester die urenlang door kan praten voor een oude kaart. Ik houd daar van. Dash gaat na wat er van wie is geworden. Hij doet ook aannames en veronderstellingen, maar benoemt en onderbouwt ze in de zeer uitgebreide toelichtingen achterin het boek.

Als je zo ver gaat om zelfs de hypotheekboeken van Tietjerksteradeel na te pluizen (Cornelisz kwam uit Friesland), of het verband nagaat tussen ontbindende lichamen en de toenemende plantengroei op de riffen (een massa van vergane wortels en 1% menselijk vet) dan ga je heel ver. En leer ik dus heel veel bij.

Er valt onnoemelijk veel meer te vertellen. Zoals over de schedel van één van de slachtoffers, vermoedelijk Hendrick Denys, die nu in het Western Australian Museum ligt, een deel van het schip dat is gereconstrueerd in datzelfde museum en het project in Lelystad om een replica van de Batavia na te bouwen. Het komt allemaal voorbij in één van de meest fascinerende boeken die ik ken.

Vertaling: Tinke Davids

Advertenties
4 reacties
  1. Dat klinkt als een zeer intrigerend geschiedenisboek. Niet omdat ik van gruwelverhalen houd (want dat is niet het geval), maar het lijkt me een boeiend en ongebruikelijk kijkje in de 17de eeuw. En die verwijzing naar de hypotheekboeken van Tietjerkstradeel geeft de doorslag. Die heb ik zelf ook doorgeplozen voor mijn genealogisch onderzoek 😉

  2. Ik ga ook niet voor gruwelijkheden. Die zitten er in maar zoveel meer. Psychologie ook vooral. Cornelisz was een heel gladde prater en een intrigant. Laf ook, hij heeft zelf geen moord gepleegd. Liet zich uiteindelijk ongelooflijk naïef overmeesteren. Daar ga ik weer….gewoon kopen 🙂

  3. Ik las vroeger vooral De scheepsjongens van Bontekoe van Fabricius, genoten heb ik daarvan. Dit lijkt me een heel interessant inkijkje, en iemand die zover gaat om allerlei details naar boven te halen heeft volgens mij iets te vertellen. Deze komt zeker op mijn kopen-lijstje. Dank voor de tip!

    Groetjes,

  4. Ik heb zelfs de uitgebreide verantwoording achterin helemaal doorgelezen. Daarin verantwoord hij zijn keuzes en/of aannames en krijg je inderdaad een mooi inkijkje in zijn bronnenonderzoek. Hij haalt ook andere publicaties aan en durft van mening te verschillen. Fascinerend vind ik het.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: