Verhalen

9026321597.01._SX450_SY635_SCLZZZZZZZ_

In het boek Stad van woorden onderzoekt Alberto Manguel het fenomeen van de opkomende intolerantie in de westerse maatschappij. Hij doet dat aan de hand van een aantal essays waarin hij onderzoekt wat andere schrijvers en dichters te zeggen hebben over dit fenomeen. Het gaat over de consequenties, de gevaren en de verantwoordelijkheden van het leven in een samenleving.

Het essay De stem van Cassandra gaat bijvoorbeeld over het vertellen van verhalen. Manguel trekt hier een parallel tussen Cassandra, de priesteres wiens profetieën altijd uitkwamen maar door niemand werden geloofd, en andere ware makers als schrijvers en dichters. De taal die zij gebruiken is vaak voorbeschikt om niet gehoord te worden. Toch is taal datgene wat wij mensen gemeen hebben. We gebruiken het in verhalen waarin we optekenen hoe we de wereld, onszelf en anderen ervaren.

Al die verhalen beginnen bij de kleitabletten van Gilgamesj. Deze man is een tiran in de stad Oeroek waar hij te maken krijgt met een sterke tegenstander, Enkidoe. Enkidoe is het prototype van de gespiegelde hoofdfiguur, zoals daar ook zijn Adam en Eva, Eros en Psyche, Kaïn en Abel, Faust en Mefistofeles, Sherlock Holmes en Watson etc. Manguel trekt het breder en heeft het over spiegelbeelden, waarmee de vermeende tegenstellingen aan het licht komen tussen bijvoorbeeld Ierland en Groot-Britannië en het Westen en Midden-Oosten. In beide gevallen is er sprake van elementen van overheersing en conflict. We zien dat in deze gevallen de eigen identiteit wordt benadrukt en de tegenstander buiten wordt gehouden. Manguel zegt over de toenmalige Prime Minister van Groot-Britannië:

De poging van Brown om een nationale identiteit te definiëren is nagevolgd in verscheidene andere landen, met name in Frankrijk, waar Nicolas Sarkozy, toen nog presidentskandidaat, op 8 maart 2007 voorstelde een Ministerie van Immigratie en Nationale Identiteit in het leven te roepen, waar keurig binnen één instantie zou worden bepaald wat binnen de muren viel en wat erbuiten.

Hoe actueel dit is weten de Roma die in Frankrijk wonen. De tegenstander of groepering die niet aan de norm voldoet wordt buiten de deur, de stad of het land gezet.

Het essay over de boeken van Don Quichot vertelt over de strijd tussen de beoefenaars van de letteren en de wapenen. Don Quichot is een exponent van beide. Als fervent lezer van ridderromans neemt hij de wapenen op om ten strijde te trekken tegen het onrecht. De dichter Anchises zei al dat politiek en macht voor de kunsten gaan. In Middeleeuws Spanje werd dit duidelijk door het verdict waarbij alle Joden en Arabieren Spanje uit werden gezet. Hiermee ging een groot deel aan geleerdheid en kunstzinnig talent verloren. Er volgt nog een mooie uiteenzetting van een aantal gevonden loden boeken die zouden moeten aantonen dat één van de Spaanse heiligen, Sint Cecilius, van Moorse afkomst was. De huidige paus Ratzinger heeft ervoor gezorgd dat deze boeken in Granada worden tentoongesteld, als voorbeeld van de kracht van een verhaal. Manguel:

Zoals ook Don Quichot wist, verlenen verhalen een samenleving haar identiteit, maar dat kunnen niet ‘zomaar’ verhalen zijn: ze moeten inspelen op een gedeelde werkelijkheid die de samenleving zelf vormt uit haar ontelbare gebeurtenissen, geworteld in tijd en plaats en toch altijd veranderlijk. Het kunnen geen gefingeerde inventies zijn in de zin van vervalsing of onjuiste voorstelling van zaken…ze moeten, in een diepgewortelde, literaire zin, de ‘klinklare’, de zuivere waarheid zijn.

Het is wat lastig uitleggen, maar dit fragment vat voor mij wel samen waar het bij Manguel om draait. Vanuit zijn expertise, de literaire canon maakt hij een vertaling naar de samenleving van alledag. Het eerder genoemde fragment is actueel waar het de Roma betreft en zijn algemeenheid laat Manguel zien dat taal, boeken en verhalen een onlosmakelijk onderdeel vormen van onze samenleving. Het zorgt voor verbondenheid en voor verdeeldheid.

Uiteindelijk, stelt Manguel, zoeken we naar een betere wereld, vooral voor onszelf. Het kwade willen we weren en daar hebben we structuren voor. De nationalisten die in 1919 de Ierse Republiek uitriepen noemden zich niet voor niets Sinn Féin, ‘Wij zelf”.

Maar hoe definiëren we een samenleving waarvan we vinden dat we erbij horen? Aan de hand waarvan vormen wij ons een beeld van onszelf op de plek die we ‘thuis’ noemen? Antwoorden hierop liggen uiteindelijk besloten in verhalen. Verhalen kunnen ons niet behoeden voor misstappen en misdragingen, maar ze kunnen er ons wel op wijzen, en dat moet volgens Manguel de les zijn. Ik vind het een mooi betoog.

Advertenties
2 reacties
  1. Anna van Gelderen zei:

    Interessante bespreking van wat klinkt als een interessant boek. Ik kom Alberto Manguel de laatste tijd overal tegen, heb inmiddels zijn <i>A History of Reading</i> in de kast staan, maar nog niet gelezen. Dit boek lijkt me iets voor mijn eeuwig uitdijende verlanglijstje.

  2. Koen zei:

    Dan zou je ook zijn Dagboek van een lezer eens moeten lezen. Daarin herleest hij een aantal grote klassiekers en hieruit volgen dan geen recensies maar beschouwingen en associaties met andere werken en ervaringen uit het heden. Ook de moeite waard.<br/><br/>groet,<br/><br/>Koen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: