Koffie

902533413X.01._SX450_SY635_SCLZZZZZZZ_

De Max Havelaar van Multatuli moet nu eenmaal in de literaire bagage zitten dus toog ik aan het werk. Eerst de biografie van Multatuli maar eens gelezen, wellicht geeft dat wat verdieping aan de zaak. Vervolgens zijn bekendste werk gekocht, waarvan de openingszin, Ik ben makelaar in koffi, en woon op de Lauriergracht n˚ 37, wel in mijn geheugen zat gegrift. Waarschijnlijk krijg je dat als Nederlander mee in de genen.

Eerlijk gezegd moest ik er even in komen. Dat heeft te maken met de raamvertelling, waarbij heen en weer wordt geschakeld tussen de belevenissen van Max Havelaar, assistent-resident in Lebak en de commentaren van Batavus Droogstoppel, afgewisseld met illustraties zoals het verhaal van Saïdjah en Adinda en de parabel van de Japanse steenhouwer. Uiteindelijk is juist deze vorm wel hetgeen wat het boek zo sterk maakt. Kom ik nog op terug.

Dan het verhaal. De koffiemakelaar, Batavus Droogstoppel, krijgt een map met manuscripten van ene Sjaalmans met het verzoek deze uit te geven. Sjaalmans kent hij nog van vroeger, hij neemt de map door en laat de zoon van een Duitse kompaan het spul doorwerken. In die map zit het verhaal van Max Havelaar.

Max Havelaar is een deel Multatuli zelf en een deel fictie. Uiteraard gaat het in dit deel om de centrale boodschap, het recht op een menswaardig bestaan voor iedereen en de plicht van de gezagsdragers om voor dat recht op te komen. Nederland laat hier behoorlijk wat steken vallen en Max Havelaar is de eerste om dat aan te kaarten bij het bevoegd gezag. Herendiensten zijn normaal. Gazonnetjes worden om niet bijgehouden, karbouwen gevorderd en Nederland vaart er wel bij. De Indiër niet, die bouwt geen bestaan op. Het verhaal van Saïdjah en Adinda zegt hierin genoeg.

Het laatste deel boeide mij zeer omdat hierin de raamvertelling zijn waarde bewijst. Multatuli laat zijn karakters los. De inhalige Droogstoppel moet het veld ruimen, Sjaalmans wordt opzij gezet en Multatuli grijpt de lezer bij de lurven:

Ja ik, Multatuli ‘die veel gedragen heb’ neem de pen op. Ik vraag geen verschoning voor de vorm van myn boek. Die vorm kwam my geschikt voor ter bereiking van myn doel.
Dit doel is tweeledig:
Ik wilde in de eerste plaats het aanzyn geven aan iets dat als heilige poesaka zal kunnen bewaard worden door kleine Max en zyn zusje, als hun ouders zullen zyn omgekomen van ellende. Ik wilde aan die kinderen een adelbrief geven van myn hand.
En in de tweede plaats: ik wil gelezen worden. Ja, ik wil gelezen worden! Ik wil gelezen worden door staatslieden, die verplicht zyn te letten op de tekenen des tyds…

Enzovoort. Het is een machtige roep om aandacht voor de toestanden in Indië. Zijn boek werd gelezen en deed velen wit om de neus worden. Er werden hem posities aangeboden als hij het boek terugtrok maar hij volhardde en het boek kwam uit.

Dat is ook alles wat een schrijver kan doen. Het boek veroorzaakte commotie maar uiteindelijk verandert er niet veel. Mensen blijven mensen en sommigen verrijken zich ten koste van anderen. We kunnen het wèl zien als een stevige terechtwijzing en dat houdt het boek verrassend actueel. Onderdrukking is aan de orde van de dag. Het wrange is dat Indonesië het nu niet anders doet in eigen land. Overal viert corruptie hoogtij en in West-Papua wordt ieder protest tegen een mensonwaardig bestaan de kop ingedrukt (stokpaardje).

Het boek Max Havelaar is wisselend ontvangen in Indonesië. De huidige regent van Lebak is een fan en heeft een hoofdstraat en zijn kantoor vernoemd naar de Nederlandse schrijver. Zie hiervoor het artikel van Dirk Vlasblom in het NRC Handelsblad. Voor wie het boek niet wil aanschaffen, de tekst staat integraal op wikisource. Toch wil ik ervoor pleiten: schaf het aan zodat de schrijver zijn doel bereikt; laat hem gelezen worden.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: